पुस्तक: चंद्रविलास
लेखक: नारायण धारप
साहित्य: भयकथा
नारायण धारप यांच्या ‘चंद्रविलास’ या कादंबरीत भय, मानसिक ताण, आणि मानवी नात्यांची गुंतागुंत या तिन्ही प्रवाहांचा संगम जाणवतो. ही केवळ भुताखेतांची गोष्ट नाही; ती आहे एका माणसाच्या अंतर्मनातील सावल्यांशी झुंज देणाऱ्या कथानायकाची — अनंतराव नावाच्या पुरुषाची. कादंबरीत बाह्यरूपाने दिसणारे ‘भय’ हे प्रत्यक्षात त्याच्या अंतर्गत अस्थिरतेचे प्रतिबिंब बनते.
कथेचा केंद्रबिंदू आहे “चंद्रविलास” – एक जुना, एकाकी लॉजिंग आणि बोर्डिंग हाऊस. या वास्तूभोवती पसरलेली शांतता आणि कुजबुजच जणू एक स्वतंत्र पात्र बनते. धारप यांनी या जागेचे वर्णन इतक्या तपशीलवार आणि वातावरणनिर्मितीपूर्ण पद्धतीने केले आहे की वाचकाला त्या गूढ, दमट, संध्याकाळी प्रकाशात बुडालेल्या हवेलीचा वास आणि निःशब्दपणा जाणवतो.
कथानायक अनंतराव आपल्या वडिलांकडून हा ‘चंद्रविलास’ हॉटेल ताब्यात घेतो — आणि इथेच सुरुवात होते त्याच्या आयुष्यातील अस्वस्थतेची. एका रात्री तो एका अनोळखी स्त्रीला पाहतो, जी काही क्षणातच गायब होते. तिची उपस्थिती खरी की कल्पना? या प्रश्नावरच संपूर्ण कादंबरीचा मानसिक ताण उभा राहतो. त्याचबरोबर घरातील मृत्यू, वारसांचे संबंध, आणि अनंतरावच्या स्वतःच्या शरीर-मनावर येणाऱ्या झटके — हे सर्व वास्तव आणि अवास्तव यांच्या सीमारेषा धूसर करतात.
धारप यांच्या लेखनातील खास वैशिष्ट्य म्हणजे भयाचे ‘मानसशास्त्र’. ते थरकाप उडवणारे प्रसंग दाखवतात, पण त्यामागे नेहमीच मनोवैज्ञानिक अर्थ दडलेला असतो. *‘चंद्रविलास’*मध्येही भीती ही केवळ भूतांविषयी नसून, स्मृती, अपराधभाव, आणि एकटेपणाशी निगडित आहे. अनंतरावला दिसणारी विचित्र माणसे, त्याचे स्वप्नासारखे अनुभव — हे सर्व त्याच्या अपराधी मनाचे प्रतिरूप वाटते.
कथेत पार्श्वभूमीवर असलेली पौराणिक व ऐतिहासिक छटा — नरहरपंत भानू नावाच्या ब्राह्मणावर झालेल्या खूनांच्या अफवा, त्या जागेचा ‘झपाटलेपणा’, वाड्याभोवतीचा भयचकित शांत अंधार — हे घटक कथा जिवंत ठेवतात. मात्र धारप यांच्या गद्याचा खरा प्रभाव या ‘वातावरणनिर्मिती’त आहे:
“संथ रात्रीत एखादी रातराणीच्या सुगंधासारखी भीती हवेत विरघळलेली जाणवते.”
भाषिकदृष्ट्या कादंबरी साध्या पण संवेदनशील मराठीत लिहिलेली आहे. लेखकाचा लयबद्ध गद्यप्रवाह वाचकाला एका हळूहळू घट्ट होत जाणाऱ्या स्वप्नात ओढतो. त्यात धक्का कमी, तर छाया अधिक आहेत.
कथानकाच्या उत्तरार्धात अनंतरावच्या वडिलांचा मृत्यू, त्यानंतर त्याच्यावर येणारा मानसिक कोलमड, आणि शेवटी स्वतःच्या भासांशी त्याची लढत — हे सर्व इतक्या वास्तवतेने लिहिले गेले आहे की, वाचकाला भयापेक्षा करुणेची जाणीव होते. ‘भूत’ शेवटी बाहेर नसून, माणसाच्या आतच असते, हे धारप सुचवतात.
कथेमधील स्त्रीपात्रे — दमयंती आणि अनंतरावची मुलगी शैला — ह्या दोघीही पुरुषकेंद्रित वातावरणात वेगवेगळ्या पद्धतीने दडपल्या गेलेल्या स्त्रिया आहेत. त्यांच्या शांत प्रतिक्रियांतून घरातील भय आणि विषाद अधिक गडद होतो.
एकूणच, ‘चंद्रविलास’ ही कादंबरी भयकथांच्या मराठी परंपरेतील एक परिपक्व टप्पा आहे. ती भयपट नाही; ती एक अंतर्मनाची मनोवैज्ञानिक प्रवासकथा आहे, ज्यात अंधार हा फक्त रात्रीचा नसून, मानवी चेतनेच्या खोल गर्भात वसलेला आहे.
ही कथा वाचकाला घाबरवत नाही; ती त्याला अस्वस्थ करते. आणि त्या अस्वस्थतेतूनच उलगडते — “चंद्रविलास” ही केवळ एक जागा नसून, आपल्या प्रत्येकाच्या आत दडलेले एक काळोख घर आहे.
