सकाळी पुण्याहून निघताना शहर अजून झोपेत होतं. धुक्याची एक हलकी चादर डोंगरांवर पसरली होती आणि कारच्या काचांवर थेंब जमा होत होते. मनात मात्र एक वेगळीच उत्सुकता — आज प्रवास होता कवितेच्या गावाकडे, रत्नागिरी जिल्ह्यातील मालगुंडकडे. केशवसुतांचे गाव — आधुनिक मराठी कवितेचा जन्मस्थान.
प्रवासाची दिशा कोकणाकडे वळताच निसर्गाने आपली रंगपेटी उघडली. पश्चिम घाटातले वळणदार रस्ते, दाट झाडी, दऱ्यांतून लपंडाव खेळणारे धबधबे — प्रत्येक वळणावर एक नवी दृश्यकविता उलगडत होती. पावसाचे हलके शिंतोडे कारच्या काचांवर पडत होते आणि रेडिओवर एखादा शांत मराठी गाणं वाजत होतं — “या चिमण्यांनो परत फिरा…” जणू या प्रवासाला योग्य पार्श्वसंगीत लाभले होते.
कोल्हापूर ओलांडून रत्नागिरीच्या दिशेने वळल्यावर हवेतला गारवा वाढला. रस्त्याच्या दोन्ही बाजूंना नारळाची झाडं, आंब्यांची बाग आणि मध्येच छोट्या गावांमधील चहाचे टपरीवर धूर निघत होता. कोकणाची माती जशी लाल, तशीच तिच्या लोकांची उबदारता — हे जाणवत होतं. प्रत्येक गावाच्या फलकावर नावाखाली एखादी कविता, एखादं घोषवाक्य दिसत होतं, जणू इथली मातीही शब्दांना जन्म देण्यासाठीच तयार झाली आहे.
दुपारी जेव्हा मालगुंड गाव जवळ आलं, तेव्हा आकाशावर एक हलकी निळी छटा होती. गावात प्रवेश करताना पहिल्यांदा नजरेत भरलं ते म्हणजे शांतता — शहराच्या कोलाहलापासून किती वेगळं जग! अरुंद रस्ते, जुन्या घरांचे मातीचे वास, झाडांच्या सावल्याखाली खेळणारी मुलं — हे सगळं जणू काळ थांबवून ठेवत होतं.
केशवसुत स्मारक हे गावाच्या एका उंचवट्यावर वसलेलं आहे. प्रवेशद्वारातून आत गेल्यावर दगडी फलकावर कोरलेली त्यांची कविता “तुटता तारे पडती जरी, उडता धुमकेतूही विझती…” वाचताना अंगावर रोमांच उभे राहतात. सभोवती लावलेल्या फुलझाडांमधून मंद वारा येतो, आणि त्या शांततेत त्यांची कविता जणू हवेत तरंगत राहते. संग्रहालयात त्यांच्या आयुष्याचे फोटो, हस्तलिखिते, आणि जुन्या कवितांचे प्रती पाहताना एक वेगळाच आदरभाव मनात दाटतो — किती अल्पायुषी आयुष्य, पण किती गहिरा ठसा!
त्या स्मारकाजवळ उभं राहून समुद्राच्या दिशेने नजर टाकली की दूरवर निळसर क्षितिज दिसतं — तिथेच आहे मालगुंडचा समुद्र किनारा. सूर्यास्ताच्या सुमारास मी तिकडे गेलो. वाळू मऊ आणि थोडी उबदार, पायाखाली खळखळणाऱ्या लाटांचा आवाज. पाण्यावर नारंगी प्रकाश झळकत होता, जणू सूर्य स्वतःच कवितेच्या रूपात समुद्रात विलीन होत होता. किनाऱ्यावर काही मासेमार जाळं ओढत होते, त्यांच्या चेहऱ्यावर श्रमाचा आणि समाधानीपणाचा मिलाफ होता.
समुद्राच्या लाटांकडे पाहताना केशवसुतांची ओळ आठवली — “नकोत नकोत रे या बंधनांच्या जंजीरा…” — त्या क्षणी जाणवलं की हे गाव, हा समुद्र आणि त्या कविता, सगळं एका लयीमध्ये गुंफलेलं आहे. इथला वारा शब्दांना अर्थ देतो, आणि लाटा त्या कवितांना ताल.
संध्याकाळी परतीच्या वाटेवर, गावाच्या टपरीवर घेतलेला गरम चहा आणि केळीच्या पानावर मिळालेली पोळी-भाजी, ही साधी पण आत्मीय मेजवानी होती. गावकरी बोलताना ‘आपलं केशवसुतांचं गाव’ असं म्हणत होते — त्या “आपलं” शब्दात किती अभिमान आणि प्रेम दडलं होतं!
मालगुंड सोडताना मागे वळून पाहिलं तेव्हा स्मारकाचा दिवा दूरवर चमकत होता — एखाद्या दीपस्तंभासारखा. त्या प्रकाशात वाटलं, कविता म्हणजे फक्त शब्द नाहीत; ती भूमी, ती हवा, तो समुद्र — सगळं मिळून घडवलेली अनुभूती आहे.
हा प्रवास फक्त एका ठिकाणाचा नव्हता, तो एका संवेदनशीलतेचा शोध होता. पुण्याहून मालगुंडपर्यंतचा हा प्रवास म्हणजे बाहेरच्या जगाची नाही, तर आतल्या जगाची सफर. कविता आणि निसर्ग एकत्र कसे जगतात, हे अनुभवण्यासाठी पुन्हा पुन्हा या भूमीकडे मन वळत राहील — कारण इथे प्रत्येक लाट, प्रत्येक झुळूक काहीतरी सांगून जाते.